کتاب کلیات علم اقتصاد

کتاب کلیات علم اقتصاد

علم اقتصاد چیست؟

علم اقتصاد و پیدایش آن

اقتصاد و پدیده‌های اقتصادی مانند مصرف، تولید، مبادله و.... برای انسان‌ها امور شناخته شده‌ای هستند و بشر در هر زمانی و هر جامعه ای با این مسائل سروکار داشته است. هر چند نوع و ماهیت این پدیده ها و مسائل اقتصادی در همه جوامع یکسان نبوده و نیست؛ اما مسائل اقتصادی در همه جوامع و اعصار از وجه مشترک شناخته شده‌ای برخوردارند. این قرابت مسائل اقتصادی در زندگی اجتماعی انسان‌ها گاهی موجب برداشت‌های سطحی و غیر دقیق در مورد علم اقتصاد می‌شود. از این رو ممکن است برخی گمان کنند که علم اقتصاد رشته‌ای است که راه پولدار شدن یا تاجر موفق شدن را می‌آموزد یا توان پیشبینی نوسانات قیمت‌ها در بازار سهام را می‌دهد؛ هر چند این موضوعات کم و بیش در علم اقتصاد بررسی می‌شود؛ اما برای داشتن تصور دقیق از علم اقتصاد باید ببینیم نظام اقتصادی چیست؟ احتمالاً بسیاری معتقدند که اقتصاد نظام اقتصادی، سیستمی برای تولید و توزیع کالاها و خدمات مورد نیاز انسان‌ها است. البته این تلقی درست است؛ اما باید تصور دقیق تری از آن به دست آوریم. اگر در جامعه‌ای همه نیازمندی‌ها در هر لحظه به وفور در دسترس باشد، هیچ نیازی به مطالعات اقتصادی نیست. در واقع مسئله اقتصادی در یک نظام اقتصادی که با کمیابی منابع روبه روست تحقق می‌یابد.

اما معنای کمیابی چیست؟ کمیابی به این معنا است که آنچه افراد می‌خواهند بیشتر از مقادیر در دسترس است. این معنا از طرفی به خصیصه زیاده خواهی انسان اشاره دارد و لذا حتى میلیاردرها هم هنوز در پی خواسته‌های تازه‌ای هستند؛ از طرف دیگر به این واقعیت اشاره دارد که همواره بین خواسته‌های بالفعل و منابع بالقوه فاصله‌ای وجود دارد؛ هر چند منابع موجود در طبیعت برای رفع نیازهای بشر کافی است. بنابراین کمیابی به این معنا است که همواره به اندازه‌ای که خواسته‌های همه افراد تأمین شود در جامعه بالفعل وجود ندارد.

اما برای داشتن تصور کامل‌تری از نظام اقتصادی باید نکته دیگری نیز ملاحظه شود؛ منابع استفاده‌های متعدد و بدیلی دارد. مثلاً چوب می‌تواند در تولید گرما یا برای تولید در و پنجره یا برخی دیگر از لوازم منزل یا در ساخت خانه مورد استفاده قرار گیرد، حتی می‌تواند در ترکیب با مواد دیگر برای تولید سایر کالاها به کار رود. آب، نفت، آهن، زمین و سایر منابع نیــز بـه هـمـیـن صورت می‌تواند استفاده‌های بیشماری داشته باشد. یک سؤال مهم این است که چه مقدار از هر کدام از این منابع برای هر کدام از کاربردهای مختلف اختصاص یابد؟ هر نظام اقتصادی به شیوه ای با کارآمدی بیشتر یا کمتر به این مسئله پرداخته و آن را حل و فصل نموده است. حل و فصل کارآمد این مسئله همان چیزی است که علم اقتصاد به دنبال آن است شناسایی طرح و تبیین راه ها و روشهای دقیق منسجم سازگار و مناسب برای بهره برداری بهینه و کارآ از منابع رسالتی است که علم اقتصاد به عهده دارد. این راه‌ها و روش‌ها در بستر زمان و در سایه شرایط متفاوت و مختلف شناسایی طرح و به تدریج تغییر و تکامل یافته و این فرآیند موجب تحول و تكامل علم اقتصاد شده است.

برخی کشورهای فقیر منابع طبیعی سرشاری دارند ولی به خوبی از آن استفاده نمی‌کنند. در مقابل، برخی کشورهای مرفه و برخوردار مانند ژاپن با وجود برخورداری از منابع طبیعی بسیار کم جزء کشورهای صنعتی هستند؛ بنابراین میزان برخورداری و رفاه جوامع تا حدود زیادی به این بستگی دارد که چقدر خوب از منابع استفاده کرده‌اند. به تعبیر علم اقتصاد برخورداری و رفاه جوامع به تخصیص کارای منابع بستگی دارد.