پژوهش و نظریه پردازی در زمینه تحول ایمان و دینداری در تمدن اسلامی از پیشینه ای قوی برخوردار بوده و برای چندین قرن نیازهای نهادهای آموزشی مربیان و مبلغان دینی را به بنیانهای علمی برای مداخله در فرآیند تربیت دینی و در نتیجه هدایت متربیان را در بر داشته است .خاستگاه اولیه بحث از تحول دینی و به ویژه مراحل ایمان را در دنیای اسلام باید در قرآن و روایات جستجو کرد، قرآن نخستین منبعی است که موضوع درجه پذیری ذو مراتب بودن و مراحل ایمان را مطرح کرده است. تعابیر قرآن در اشاره به موضوعات یادشده متفاوت است. برخی از آیات اصل زیادت و نقصان «ایمان» (فتح ۴) و برخی دیگر از آیات به درجه پذیری ایمان انعام (۱۳۲) اشاره کرده و دسته ای دیگــر بــر تفصیل برخی افراد بر سایر افراد سخن به میان آورده است. (بقره (۲۵۳) همچنین قرآن در توصیف مؤمنان از واژه هایی استفاده میکند که دلالت بر مراتب مختلف ایمان در اشخاص دارد واژه های مؤمنین مسلمین موقنين، مخلصين، متوکلین، مفوضين، راضین، علیون، اولوا الالباب الراسخون فی العلم و اولوا الابصار، هر یک دلالت بر مرتبه خاصی از ایمان یا برجستگی بعد خاصی از آن در افراد دارد. در روایات افزون بر اشاره به درجه پذیری، ایمان به اجزا و مراتب آن اشاره شده است. برای مثال در روایتی ایمان به هفت جزء تقسیم میشود؛ نیکوکاری، راست گویی، یقین، رضا، وفا، علم و بردباری و در ادامه حدیث آمده است که به بعضی افراد تنها یک جزء و به برخی دیگر دو جزء و به بعضی نیز تا هفت جزء هم داده شده است فردی که دارای هفت جزء است ایمان او کامل است. (کلینی، ۱۳۹۱، ص ۷۲). دسته دیگری از روایات اشاره میکند که ایمان مانند نردبانی است که ده پله دارد و مؤمنان پله ای را بعد از پلۀ دیگر بالا میروند پس کسی که در پلۀ دوم است نباید به آنکه در پله اول است بگوید تو هیچ ایمان نداری تا برسد به دهمین نفر.