کتاب حکمت اشراق جلد دوم

کتاب حکمت اشراق جلد دوم

(گزارش، شرح و سنجش دستگاه فلسفی شیخ شهاب الدین سهروردی)

یکی از بحث های مهم و بنیادین در دستگاه فلسفی ،اشراق نظریه نظام نوری است. شیخ اشراق خود تصریح کرده که اساس سخن وی در تبیین کل نظام هستی در فلسفه و متافیزیک نظریه نظام نوری است. سهروردی افزون بر کتاب حكمة الاشراق در کتاب‌های بحثی خود همچون تلویحات و مقاومات و مطارحات که به روش مشائی نگاشته شده، بارها بدین مسئله دلبستگی نشان داده و به تبیین و دفاع عقلانی از آن پرداخته است، و نیز فلسفۀ خود را حکمت نوری فقه الانوار و علم الانوار مینامد؛ همۀ این‌ها نشان دهنده تمركز فكرى - فلسفى این فیلسوف بزرگ بر مسئله نظام نوری و محور و مبنا بودن آن در دستگاه فلسفی وی است. از این رو می‌توان از فلسفه اشراق که کل هستی را بر اساس نور و ظلمت تفسیر می‌کند به متافیزیک نوری یاد کرد.

نظریه نظام نوری با تمام جنبه ها و گستردگی اش از نوآوری‌های فلسفی سهروردی است و پیش از وی هیچ یک از فلاسفه ،مشائی چنین مسئله ای را مطرح نکرده است. او در آخر مطارحات درباره فلسفۀ پیش از خود می‌نویسد.

و لا نعلم في شيعة المشائين من له قدم راسخ فى الحكمة الالهية اعنى فقه الانوار در میان پیروان مشائیان کسی را نمی‌شناسیم که حکمت الهی فقه الانوار را آنگونه که ،باید مورد توجه قرار داده باشد. 

با آنکه شیخ اشراق، حکمت نوری را از ابتکارات فلسفی خویش می داند، ولی با برخوردی همدلانه نسبت به حکمت گذشتگان و روح حکمت ،باستان اظهار می‌دارد که مشاهیر فلسفه و حکمت قدیم همچون افلاطون و حکمای فارس نیز با او هم عقیده اند و روح حکمت قدیم در فلسفه نیز چنین بوده است و جالب اینکه وی خود را احیاگر آن حکمت نوری میداند که حکمای ،فارس البته نه مجوس و ،مانی از آن برخوردار بوده اند.

پیش از این گفته شد که می‌توان فلسفه اشراقی را در سه عنصر بنیادین خلاصه نمود روش اشراقی؛ دوم متافیزیک اشراقی که می‌توان آن را متافیزیک نوری نامید؛ و سوم علم النفس اشراقی که در دستگاه فلسفی اشراق از اهمیت بسیاری برخوردار است. مراد از متافیزیک اشراقی به منزله یکی از عناصر پایه، همان نظام نوری است که در این بخش مورد بررسی قرار می‌گیرد. ناگفته نماند در فلسفه و متافیزیک اشراقی افزون بر نظام نوری، به مسائل فلسفی دیگر همچون معقول ثانی، اصالت، ماهیت و تشکیک نیز پرداخته شده است؛ اما به گمان خود شیخ اشراق اساس فلسفۀ او همان نظام نوری و کاوش در متافیزیک نور و ظلمت است.

در پایان باید دانست نظام نوری با همۀ گستره اش بسان مجموعه ای سازوار تنها در مهمترین کتاب سهروردی یعنی حكمة الاشراق آمده و با روشی ذوقی حل و فصل شده است؛ به همین سبب خودِ سهروردی و همچنین محققان فلسفهٔ اشراق عنایت ویژه ای به این کتاب دارند محور پژوهش‌های ما نیز در این قسمت همین کتاب خواهد بود هر چند برای تحلیل گسترده تر و فهم ژرفای فلسفهٔ نور و استدلال بر آن ناگزیریم از کتاب‌های دیگر شیخ اشراق هم که به روش بحثی نگاشته شده سود ببریم.