یکی از کامل ترین، مهمترین و مشهورترین کتاب های پزشکی در طب سنتی، کتاب ذخیره خوارزمشاهی تالیف سید اسماعیل بن حسن حسینی جرجانی(گرگانی) است. این کتاب، اولین کتابی است ک به صورت جامع در علم طب، به فارسی نوشته شده است، به همین علت آقای جرجانی را بنیان گذار راستین پزشکی پارسی می دانند.
برخی کتاب ذخیره خوارزمشاهی را از کتاب الحاوی محمد بن ذکریای رازی و قانون ابن سینا برتر دانسته و برخی این کتاب ارزشمند را ترجمه القانون خوانده اند. نوع نوشتار و رسم الخط کتاب ذخیره خوارزمشاهی به زبان محاوره نزدیک میباشد و سعی شده است تا از گونه نوشتاری گذشتگان استفاده نشود، زیرا نسل امروزی خوانندگان این نوشتار هستند، بنابراین باید نوشتار، به نوشتار امروزی نزدیکتر باشد.
گزیده ای از کتاب
اندر شناختن حالها که آن را از بیماری شمرند، بیرون از این بیماریها که اندر بابهای گذشته یاد کرده آمده است حال های دیگر است که بر ظاهر تن مردم پدید آید و آن را از جمله بیماری ها شمرند و آن چهار جنس است یکی حالهایی است که اندر موی پدید آید، چون کوتاهی و ضعیفی و شکستن و گسستن و ریزیدن و سرهای موی ها به چند شاخ شدن و از رنگ خویش بگشتن و زود سپید شدن و چون داء الثعلب و داء الحيـــه. دوم، آفتها که اندر رنگ پوست پدید آید چون بَهَق و بَرَص و نَمَش و خالها و نشان آبله و اثر آفتاب و اثر باد و غیر آن سیم آفت هـا کـه هـم اندر پوست پدید آید و پوست از آن خراشیده شود چون پریون که به تازی «قوبا» گویند و گندمه که به تازی ثؤلول گویند و درشتی پوست که به تازی «الحَصَف» گویند. و چهارم آفتها که اندر سحنه پدید آید چون فربهی به افراط و لاغری به افراط.
